Goizaldeko bostetan taberna batean bazaude, eta Guardia Zibila sartzen bada, egin ezazu ospa. Baita uniformerik ez badaramate ere. Zu ordea, barruan gelditu zara eta gaizki begiratu diezu poliziei. Ez dakizu ondo nola, baina borroka bat piztu da. Zureak egin du. Berdin du Barne Ministro ohiak esandakoak, berdin du Guardia Zibilak bere bertsioa aldatu egin badu ordu biren buruan, berdin du zure herrian gertatutako zerbaiten harira hiriburuko alkatea iraindu badute manifestazioetan. Zure bertsioak ez du balio: zu terrorista arriskutsua zara. Zuk antolatu zenuen dena, nahita, zure gorrotoak hartara bultzatuta: erruduna zara.

Kondenatuta zaude. Komunikabideek argi esan dute nola badagoen zure herrian talde bat Guardia Zibila gorrotatzen irakasten duena. Umetatik sartu dizute gorroto hori buruan, eta zuk, parean agente bi jarri zaizkizunean, jo egin dituzu.

Ez guri kontatu Guardia Zibila zure herriko jaietako karrozak apurtzen ibili denik, edo kontrol batean gelditu zintuztenean lepoan zintzilik zeneraman arranoa irentsi arazi zizutenik. Badakigu zure herriko kaleetan armatuta desfilatzen dutela, gaizki begiratzen zaituztela, atxilotzearekin mehatxu egiten dizutela eta edonoiz jartzen dituztela zure herriko sarreran zein irteeretan kontrolak. Eta? Horixe da beraien lana.

Eta nola gorrotoak ekintza terroristak egitera eraman zaituen, bada ez bada, kartzelan egingo duzu lo bolada batez. Baliteke zuk arrazoia izatea, eta zuk ez inor jotzea zorioneko goizalde haretan, baina ez arduratu. Zuk ere gorroto duzu Guardia Zibila eta ez dizu kalterik egingo Soto del Realeko maitasun dosiak. Sistemak maite zaitu, poliziak maite zaitu, komunikabideek maite zaituzte. Ulertezina da haiek denek elkarbizitzarako egiten duten ahalegina eginda, zuk orandik ere zurean jarraitzea. Hala bazan ala ez bazan, sar dadila kalabazan, eta askatu ditzatela atxilotuak herriko plazan.

Aitor Agirrebarrena eta Manex Castro, Puerto III-ko Euskal Preso Pollitikoen Kolektiboko kideen izenean

Imajina ezazu, Arantza zara, neska bat, bistan denez. Puerto III espetxeko bakartze moduluan zaude, isolamenduan. Han dauden guztiak gizonezkoak dira, zu izan ezik.

Goizeko 7.45 zure ziegako (10 m2) atean dagoen leihatila altxatzen da, gizonezko baten bi begi ikusten dira “zure bila”. Zuk zutik egon behar duzu (pijamaz edo!), berak “onik” zaudela egiazta dezan. Badoa 8.15 edo, atea irekitzen da. Espetxe-zain bat eta “ordenantza” bat (espetxezainen konfiantzazko presoak dira ordenantzak) euren laguntzaileak. Biak gizonezkoak, ziega garbitzeko tresneria ematen dizute, gosaria ere bai. Lau hitz ozta-ozta, patiora aterako zaren edo ez esateko eta dendatik zer behar duzun adierazteko, edo artaziak eskatzeko.

9.15 inguru, patiora. Ziegako atea zeharkatu, 10 pauso, emakumezko espetxezain bat duzu zain. Berak egingo dizu ukimenezko miaketa, bai, baina beste 3 edo 4 gizonezkoren begiradapean. Poltsan ateratzen duzuna begiratuko dute eta badoaz. Artean, normalean hitz bat ere ez, “egun on” bat akaso. Ondo-ondoan dagoen patiora ateratzen zara. Bakarrik zaude, eta bakarrik emango duzu goiz osoa. Patioa 8x7 metrokoa da, hormek 5 bat metroko altuera dute, goian metalezko sarea dago. Meteorologiaren arabera, eguzki argia batzuetan apenas sartzen da. Horixe da zure kaiola. Komun txiki bat ere badago, aterik ez duena. Patioa eta ondoan dagoen gela (pare bat aulki eta mahai bat), etengabean daude kontrolpean kameren bitartez. Intimitaterik ez beraz. Kamerak ikuskatzen dituztenak gizonezkoak. Hor ematen duzu goiza, kirola nola edo hala eginez eta eskerrak gaur goizez atera zaren! Atzo arratsaldez atera zinen eta bihar berriro arratsaldez egokituko zaizu. Goiza ziegan emanez gero, ziegaren gainean dagoen aire-eragingailuaren motorrak burrunba etengabea egiten du, 8.00etatik 14.00ak arte, buruan mailukatzen zaitu eta edozer egitea zailtzen dizu.

Goizean zehar bi une berezi. Batean, ordenantza eta espetxezain bat etorriko zaizkizu, dendatik eskatutakoa ekartzera, agian baita prentsa atzeratua ere. Eman eta jaso, besterik ez, ordenantzek erdi debekatuta baitute presoekin hitz egitea, gainera zuk ez duzu eurekin harreman handirik. Zurrumurrua da haietako batzuk emakumeen aurkako indarkeria medio izan direla zigortuak. Modulu honetan nagusi dira giro matxista eta bortitza. Bigarrena bai dela berezia, espetxezainak eskuragarri daudenean, telefonoz deitzera eramango zaituzte (astean 5 minutuko 8 dei dituzu) zure patiotik 5 metrora dagoen telefonora. Etxekoekin hitz egin, belarriak goxatu, eta atzera patiora. 4 orduak pasa dira, 13.15, ziegara zoaz bueltan. Hor emango duzu gaurko gainontzeko denbora, eta biharko goiza. Tarteka gizaki-mutuak ikusiko dituzu, espetxezain berdinak eta ordenantzak: bazkaria eta afaria emateko ziegako atea ireki ere egin gabe, azkenik gauean berriro zutik jarrita hor zaudela ikusteko.

Noizbehinka neska bat ekartzen dute zure ondoko ziega horietako batera, zigor-egun gutxi batzuk emateko. Baina ez zarete patiora elkarrekin aterako. Afian lehioz leiho mintzatuko zarete, baina maiz zaila da emakume horiekin (botikapean daude) ganorazko elkarrizketa bat izatea.

Noizbehinka patiora atera eta gero, espetxezain bat sartuko da zure ziegan, batzuetan kuxkuxeatzera, beste batzuetan miaketa sakon bat egitera, zure ondasun apurrak (gutunak, argazkiak, barruko arropa…) arakatu eta gauzak toki berean uzten saiatzen dira.

Errutina suntsitzaile horretan, larunbatak! Bisita eguna, ziegatik atera eta 20 metrora dauden mintzatokietara eramango zaituzte. 40 minutuko bisita (90 aurrez aurrekoa bada) eta atzera ziegara.

En la política española las aguas bajan revueltas y a río ídem, ganancia de pescadores. Además, a la vista está, todas las artes de pesca valen: asalto al bolsillo ajeno, navajazo en el bajovientre, compra de tertuliano, etc... Prolifera también en esta jungla el vendedor de humo, crecepelo institucional y palabros vacíos. De todo eso va lo que sigue. Espero sirva de algo.

1. Lo que existe en el Estado español no es un problema «territorial», sino nacional. Presentar así este conflicto oculta-desactiva algo que es esencialmente político y democrático. Porque el problema, mucho más que a un territorio, a quien afecta es a sus gentes. A lo que estas son y, sobre todo, a lo que quieren ser. No hablamos, pues, de geografía, sino de política. El problema no es, pues, una nueva ordenación del territorio sino la redefinición de las relaciones entre los pueblos y sus gentes.

2. Afirmar que España es una «nación de naciones» tiene trampa. Un conjunto de casas puede llamarse calle, barrio, urbanización o pueblo, pero no casa. Esta, a lo más, puede ser única o estar formada por pisos, pero no por más casas. Claro, si pensamos que hay naciones «A» y «B» y que las primeras tienen derecho a tener Constitución, Ejército, tribunales, leyes básicas..., y el resto tan solo a gestionar sobras competenciales, pues entonces sí que se podría hablar de una nación de naciones. Pero eso es tramposo. ¿O no?

3. Con lo del «Estado plurinacional» ocurre algo parecido. La descripción es correcta (existen varias naciones dentro del Estado español), pero la definición se queda corta. Porque lo importante es seguir dando pasos en esa dirección y contestar a la pregunta: ¿en qué situación se encuentran esas naciones?, ¿juegan todas en la misma Liga y en pie de igualdad? Porque como sucede con la Santísima Trinidad, naciones hay varias, sí, pero Estado solo uno, el español: indisoluble, indivisible y de soberanía única y exclusiva.

Cuando se menciona a los grupos «nacionalistas» presentes en las instituciones, se da por supuesto que se habla del PNV, EH Bildu, ERC, BNG, PDC... Es decir, solo los partidos independentistas son «nacionalistas», los unionistas, no. El PP, PSOE, Podemos, C’s... son otra cosa. ¿Qué otra cosa? ¡Ah!, no se sabe muy bien. El unionismo y el españolismo es así como la naturaleza de los ángeles, algo asexuado. Ellos, a lo más, son partidos «nacionales», no nacionalistas. Pechuga de pollo, vamos, ni carne ni pescado.

5. Hay quienes defienden la «vía legal y pactada» para la solución de los problemas nacionales vasco o catalán, lo cual queda como muy civilizado (nadie puede estar en contra de tan nobles deseos), pero esto también tiene trampa, porque, pregunto, mientras no se llega a esa solución pactada, ¿cuál será la legalidad a aplicar al proceso? Y si tras todas las educadas negociaciones no hay acuerdo, ¿qué árbitros y jueces dictarán laudos y sentencias?, ¿en qué leyes se basarán éstas?, ¿qué gobierno y qué policía las harán cumplir?

6. Envuelto en humo se reivindica un «nuevo status» para Euskal Herria, pero, ¿de qué va eso?, ¿de rellenar un poco más un Estatuto de Gernika que después de casi 40 años tiene otras casi tantas competencias sin transferir?, ¿de dar un poco de oxígeno a un Amejoramiento incapaz de hacer frente a las 17 leyes forales suspendidas por el Gobierno central y su Tribunal Constitucional? Evidentemente, si en ese nuevo status no hay soberanía y derecho a decidir, las puertas seguirán estando abiertas a todo tipo de recortes e imposiciones.

7. Se dice que lo prioritario es lo social, no lo identitario. Pero reclamar el derecho a decidir tiene que ver, y mucho, con temas muy sociales, como son esas 17 leyes aprobadas en Iruñea y esa otra decena de Gasteiz relativas a desahucios, fracking, finanzas municipales, atención sanitaria a inmigrantes... y que estas no puedan ser echadas abajo por el Gobierno central y su TC correveidile. Lo político y lo social siempre van de la mano. Derecho a decidir, pues, para el hoy y para el mañana; para lo grande, lo mediano y lo pequeño.

8. No somos separatistas, sino independentistas, que no es lo mismo. Afirmamos nuestro proyecto en positivo, no en negativo. Nuestro punto de partida y llegada es Euskal Herria, no España. Ser independentista no es tampoco hacer una loa a la autarquía. Sabemos que vivimos en un mundo interdependiente y que es preciso compartir muchas cosas con otros pueblos, empezando por los más cercanos. Pero, ¡cuidadín!, somos mayores de edad y debemos definir nosotros, y no otros, los lazos y solidaridades a tejer.

9. Al hilo de lo anterior, lo más unitario no tiene por qué ser lo más solidario. Si fuera así, el franquismo sería el modelo a seguir. Defender la independencia o el (con)federalismo no es –¡por supuesto!– menos fraternal que la opción centralista del PP o C’s. La Unión Europea ha dado pasos importantes en el terreno de la unidad (Maastrich, Lisboa…), pero de ahí no se ha derivado incremento alguno en su sensibilidad solidaria, ni internamente (crecen las desigualdades), ni externamente (refugiados). La solidaridad entre los pueblos debe asentarse en la justicia, la colaboración y el respeto, no en el centralismo.

10. Confieso que bastante más que nacionalista, me considero vasco internacionalista. Como los árboles, hay que asentar las raíces en la propia tierra y abrir las ramas a los cuatro vientos. Pero ser internacionalista en Euskal Herria, y en cualquier lugar, exige reclamar para los pueblos libertad, soberanía y decisión. Y si la democracia chusquera, corrupta y borbónica nos lo niega, pues la baraja no sirve. Hace falta naipe nuevo, sin cartas marcadas ni árbitros comprados. Una baraja sin reyes, espadas, oros, ni bastos constitucionales.

Termino. Al igual que con los mandamientos de la ley de dios, los diez puntos anteriores se resumen en dos: ruptura democrática y derecho a decidir. No es un capricho, sino la constatación de una realidad. En el actual marco constitucional español (reformas mediante mayorías cualificadas en el Congreso y Senado, referéndum estatal…) y habida cuenta la correlación de fuerzas existente (PP, C’s, PSOE, incluidas en este último caso todas sus facciones), esperar soluciones democráticas al problema nacional por parte de este Régimen es como pedir olmos a una pera. Un auténtico oxímoron, vamos.

Ospakizun urtea dugu Eusko Alkartasunaren baitan, gure proiektuak hiru hamarkada betetzen dituelako aurten. Eta zorioneko gara, bai, Nafarroara aldaketa ekartzeko gure ahaleginak eta lanak emaitzak eman dituelako. Eta Araba, Bizkaia eta Gipuzkoan ere, elkarlan eta adostasun zabaletarako aukerak ireki direlako. Ez genuen opari ederragorik jasoko. Atzera begiratuz gero, oroitzapen ugari etortzen zaizkigu, gozoak eta garratzak, zailak eta oparoak, baina den-denetan errepikatzen dira familia honetan barneratuta ditugun balio zenbait: herriaren ongizatea, herritarren eskubide eta askatasunak lehenestea; aniztasuna eta elkarlana bultzatu eta goraipatzea, eta testuinguru guztietan, bakea eta elkarbizitza defendatzea. Ibilbidea mugitua izan da, baina gure funtsak tinko mantendu dira. Une zailetan, apustua egin genuen hiru balio horien alde, sinetsiz, herri aske eta demokratiko baterako zutoinak zirela. Denborak zutoin horiek haritzondo hostotsu bilakatu ditu. Noski, urteak urte, bidelagunak aldatuz joan dira eta bide horretan benetako lagun minak egin ditugula ezin uka.

Edozein erlazioren hasieran errepikatzen dira bi zalantza: elkar ulertzea lortuko al dugun eta harremanak iraungo ote duen. Esperientzia ugari izan ditugu zentzu horretan; batzuk ernatu dira, giltzarri izan dira, besteetatik jakintzak eta heldutasuna atera ditugu. Borondatea, erabakia eta ausardia behintzat ez zaizkigu falta izan. Askorentzat espedizio arriskatua izan da, eta izaten jarraitzen du. Ez al da hori bada edozein bidaiak duen xarma? Nahiak eta gogoak mugarik gabe, oztopoen gainetik, aurkako ingurumarian ere, jarraitzea?

Maddalen Iriarte EH Bilduko hautagaiari berriki entzundako hitzak etortzen zaizkigu gogora… «Hau ez da abentura bat, gauzatu daitekeen proiektu ilusionante eta irekia baizik. Abentura izatekotan, askatasunaren abentura da...». Askatasunaren abentura. Kontzeptu ederra. Eta zergatik ez, lorgarria. Guk, zalantzarik gabe, bidaia horretan parte hartu nahi dugu. Eta gurekin batera nahi zaituztegu ametsak dituzuen emakume eta gizonak, gizarte aurreratu eta justuago bat lortzeko ideiak eta proiektuak dituzuen gizon-emakumeak. Anbizioz eta ilusioz, etorkizunera bidaia egiteko prest zaudetenak.

Eusko Alkartasunako kideokbeti sinetsi izan dugu herri honek baduela nahikoa gaitasun eta baliabide Estatu propio bat eraikitzeko eta bertako herritar guztiei oparotasuna eskaintzeko. Eta bertute horiek indartzen jarraitu behar dugu, egunerokoan. Gure politika, amets eta helburuek ez diezaiotela Estatu espainiarrari begiratu, ez gaitezela konformatu gu baino okerrago dauden herri eta komunitateekin alderatuz. Eraiki dezagun gure herria, zentzurik zabalenean, ikuspegi sozialetik, ikuspegi kulturaletik, ikuspegi ekonomikotik. Baketik, elkarbizitzatik, berdintasunetik, errespetutik, tolerantziatik.

Herri erakargarria eraikitzea dugu erronka, non bertako herritarrak harro egonen diren, ez muga batzuez, ez izen batez, baizik herri horrek eskaintzen dizkien aukera, zerbitzu eta etorkizunaz. Non, bereziki, emakume eta gazteek aukeraz eta berdintasunez beteriko bizitzaz gozatuko duten. Gure zerga sistema propioak, gure hezkuntza propioak, gure baliabide ekonomikoek, gure azpiegiturek, gure ongizate sistemak, gure lan baldintzek, gure zerbitzu publikoek, gure justizia sozialak, gure kultura aniztasunak; horrek erakarriko ditu gehiengoak, horrek egingo gaitu herri, horrek eginen aske.

Herri izaera hori, bertutez eta eskubidez hornituriko herritar izaera lantzen dugun bitartean iritsiko da unea, erabakiko duguna zein erlazio izan nahi dugun Espainiako lagunekin, Katalunia independente bateko lagunekin, mugaz besteko lagunekin, nahiz Europarekin eta nazioarteko herriekin. Munduan barrena bizi garen eta mundura zabaldu nahi duen herria garelako. Eta horretarako ez dugu baimenik behar, borondatea eta adostasuna besterik. Horretan saiatuko gara. Zerbait bagara, tematiak garelako; mugituak, grinaz beteak, konprometituak, geldigaitzak.

Bada Ken 7 taldearen abesti bat hau dioena: «Ez gara izan onenak, beharbada, baina gure bizitza izan da». Ziur gara ez dugula beti asmatu, nahiz eta asmo onez jokatu. Askotan gizartearen aurretik joan gara, eta beste hainbatetan atzean gelditu. Egia da, halaber, herri gisa heldutasun demokratiko handiagoaren beharra dugula oraindik ere, kultura eta esperientzia desberdinetatik edan behar dugula. Zorteko gu, horretarako aukerak ireki zaizkigulako. Garai berriak dira eta gutako bakoitza, nor bere erritmoan, egokitzen ari gara. Azala aldatzen. Konplexuak alboratzen. Begi eta belarriak zabaltzen. Emozio, belaunaldi, desira, pentsamolde eta bizipoz berrietara ohitzen. Gauza bat, ordea, argi dugu: akatsekin edo abileziekin, gurea da bizitza eta gurea etorkizuna.

Esan ohi da garai guztiek omen dutela bere xarma, historikoak dira bakoitza bere neurrian. Gutxitan aurkitu gara, ordea, gure gizartean aldaketa kultural zoragarria izan daitekeena lortzetik hain gertu. Hain baldintza onetan, politika ekonomiko eta sozial eraldatzaile, aurrerakoi eta aitzindariak garatzeko. Eusko Alkartasunatik aukerari heltzera goaz eta ziur gara gizarteak ere helduko diola aldaketan sakontzeari. Jarrera eraikitzaile eta sortzailearekin. Ezberdinez osaturiko Nafarroa eta Euskal Herri desberdin bat eraikitzeko kolore guztiok egon behar dugulako presente, eta inoiz baino modu aktiboagoan eragin, bakoitzak bere alea jarriz, loraldia anitza izan dadin.

Etorkizuneko bidaiaren lehen pausoak emanak dira eta bideak aurrera jarraitzen du. Eskerrik beroenak eta izan bitez zorionez beteriko beste hainbat hamarkada!